Nevladin sektor u ZDK – transparentnost bez strateškog pristupa

Vlada Zeničko-dobojskog kantona ja na sjednici održanoj 26.12.2025. godine primila na znanje Informaciju o nevladinom sektoru u Zeničko-dobojskom kantonu za 2024. godinu. Informaciju je pripremilo Ministarstvo za pravosuđe i upravu na osnovu obaveze proistekle iz Programa rada Vlade i Skupštine ZDK za 2025. godinu. Istu Informaciju je na sjednici održanoj 27.01.2026. godine prihvatila i Skupština ZDK. U nastavku donosimo najznačajnije uvide koje Informacija nudi, uz kritički osvrt i prijedloge za stvaranje povoljnijeg okruženja za rad nevladinih organizacija u ZDK.

Prema Informaciji, generalno postavljeni ciljevi finansijske podrške udruženjima i njihovim projektima uključuju podsticanje održivog razvoja, veće angažovanje građana u zaštiti njihovih prava i interesa, kao i unapređenje aktivnog građanstva i uloge nevladinih organizacija u donošenju odluka i oblikovanju javnih politika. Dodjela finansijskih sredstava vrši se u skladu sa postojećim zakonskim propisima i na osnovu transparentnih procedura i kriterija.

Ukupno je Vlada ZDK u 2024. godini za finansijsku podršku i projekte nevladinih organizacija izdvojila 5.219.815,98 KM, što čini 0,82% ukupno planiranog budžeta ZDK za 2024. godinu u iznosu od 639.069.480,00 KM. U finansiranju udruženja učestvovala je većina ministarstava, kao i Ured premijera, kroz različite budžetske linije, dok su općine i gradovi ZDK (bez podataka za Grad Zenicu) dodatno izdvojili 3.846.913,73 KM za podršku nevladinom sektoru.

Iako Informacija formalno afirmira važnost civilnog društva i znatno doprinosi povećanju transparentnosti rada Vlade ZDK u ovoj oblasti, kroz praksu podrške i finansiranja vidljivo je da se ono uglavnom odvija na godišnjem nivou, po resorima Vlade, te da izostaje strateški pristup u podršci i jasni tematski prioriteti. Poželjno bi bilo da su uspostavljeni višegodišnji programi podrške, fondovi posebnih namjena, kao i odvojeni modeli finansiranja prema vrsti i kapacitetu udruženja.

Struktura korisnika sredstava pokazuje dominantan pristup u podršci sportskim, boračkim, socijalnim, kulturnim i tradicijskim udruženjima. S druge strane udruženja koja se bave javnim politikama, jačanju odgovornosti institucija, zaštitom okoliša, ljudskim pravima i participacijom čine manjinski i finansijski slabije podržan dio sektora. Na ovakav način se ne pospješuje transformacija i razvoj koji može dati civilno društvo, te obeshrabruje kritičko i zagovaračko djelovanje. Takođe čak i letimičan pregled Informacije upućuje na zaključak da se sredstva raspoređuju na veliki broj korisnika, sa često simboličnim iznosima, te da izostaje koncentracija sredstava na projekte s većim društvenim učinkom.

Sveukupno Informacija ukazuje da Vlada ZDK svojim pristupom podršci i finansiranju obezbjeđuje institucionalnu vidljivost civilnog društva, s tim da ga u dovoljnoj mjeri ne koristi kao alat da na strateški način ostvari željeni stepen društvenog razvoja.

Slična situacija je i sa sredstvima koje dodjeljuje Ministarstvo za prostorno uređenje, promet i komunikacije i zaštitu okoline putem Lot 3 – projekti iz oblasti zaštite okoliša na području Zeničko–dobojskog kantona u iznosu od 95.200,00 KM. Ponavlja se situacija iz prethodnih godina, a to je da se manji dio sredstava (manje od jedne trećine) izdvaja za podršku organizacijama čija je osnovna djelatnost ekologija i zaštita prirode, te da se većina sredstava raspoređuje na projekte sa simboličnom ili u manjem dijelu dodatnom ekološkom komponentom. Upečatljiv je izostanak podrške projektima koji se bave zagađenjem zraka, industrijskim emisijama, klimatskim promjenama, kao i sistemskim monitoringom stanja i uticaja na okoliš, te primjenom Arhuške konvencije.

Na osnovu iznesenog mogu se formulisati sljedeće generalne preporuke za unapređenje razvoja nevladinog sektora u ZDK:

• Potrebno je izraditi i usvojiti zasebnu ili integriranu Strategiju razvoja civilnog društva ZDK (npr. kao dio Strategije razvoja ZDK)  ili poseban višegodišnji program podrške nevladinim organizacijama,
• Potrebno je modele finansiranja udruženja uskladiti sa stvarnim potrebama ciljanih grupa odnosno populacija, na način da se osigura maksimalni učinak uz visok stepen troškovne efikasnosti,
• Potrebno je uspostaviti i učiniti javno dostupnim jedinstven registar/evidenciju finansiranja udruženja u ZDK sa informacijama o svim dodijeljenim sredstvima na nivou kantona, gradova i općina, svrsi i ciljevima finansiranjima, te postignutim rezultatima.

Za unapređenje rada i statusa okolišnih udruženja takođe predlažemo sljedeće:

• Potrebno je uspostaviti posebnu i jasno diferenciranu budžetsku liniju za ekološka udruženja sa odgovarajućim stručnim, organizacijskim, resursnim i drugim kapacitetima kako bi se dodatno afirmisao rad na izgradnji njihovih kapaciteta i na adekvatan način adresirali mnogi prioritetni okolišni problemi u ZDK,
• Potrebno je razdvojiti promotivne aktivnosti od projekata sa stvarnim okolišnim efektima na način da promotivne aktivnosti u ukupnom iznosu budu manje zastupljene, npr 80:20 u korist projekata sa stvarnim ekološkim efektima.